گفت‌وگو با نوه ابوالحسن صبا

اولين‌بار در 25 سالگي

«سيد ابوالحسن ميرولي» نوه استاد بزرگ موسيقي ايران، ابوالحسن صباست. او كه در دانشگاه‌هاي معتبري همچون بركلي و سوربون، دوره‌هاي موسيقي را گذرانده، سال‌هاست كه در منزلش به شاگردان تشنه موسيقي جز و فيوژن آموزش مي‌دهد.  چگونه ممكن است آهنگ ساز و نوازنده‌اي، نوه صبا باشد و تاكنون حداقل در فضاي رسانه‌اي مطرح نشده باشد. چه بسيار آهنگسازان و نوازندگان زير متوسطي كه به لطف خويشاوندي درجه چندم با يك چهره مطرح موسيقي، براي خود نامي دست‌وپا كرده‌اند. اما «ميرولي» نوه دختري صبا با چهره‌اي كه ته‌مايه‌اي از چهره پدربزرگ را در خود دارد، فقط به آموزش دادن هنرجويانش مي‌پردازد و بس. در منزلش كارها را ضبط مي‌كند و شاگردانش را هم بدون تبليغات جذب كرده است. به نظر شما چنين موقعيتي عجيب نيست؟ مجيد رئوفي: نسبت شما با آقاي صبا چيست؟ استاد صبا سه دختر داشتند كه دختر بزرگشان غزاله خانم، مادر من هستند. ايشان هم دو پسر دارند كه دومي‌اش من هستم. ظاهرا از خانواده استاد صبا، تنها كسي كه راه ايشان را ادامه داده و به موسيقي روي آورده، شما هستيد؟ بله. هرچند كه من راه ايشان را در موسيقي اصيل ايراني ادامه ندادم و به سمت موسيقي جز و فيوژن گرايش پيدا كردم. در همان سالي كه من به دنيا آمدم، ايشان از دنيا رفتند. يك ماه قبل از تولد من. اولين بار در 25 سالگي بود كه آثار ايشان را شنيدم و سعي كردم سكان اين كشتي را كه به سمت غرب مي‌رفت، به طرف شرق بچرخانم.  البته فلسفه و لطافت موسيقي ايراني به كار من نمي‌خورد. مثل نويسندگي است. يكي رمان مي‌نويسد، يكي روزنامه‌نگار مي‌شود. ژورناليسم مسائل روز را دنبال مي‌كند. من رمان‌نويس موسيقي نيستم. من موسيقي روز را دنبال مي‌كنم. مادر شما هم اهل موسيقي بودند؟ بله، اما ادامه ندادند. ايشان پيانو مي‌نواختند اما براي دل خودشان. تنها آرزوي پدرشان اين بود كه هيچ عضوي از خانواده‌شان به سمت موسيقي نرود. دليلش هم گرفتاري‌هايي است كه در درازمدت در زندگي يك موزيسين خودش را نشان مي‌دهد، مخصوصا در زندگي زناشويي. خيلي به ندرت مي‌توان زوج‌هايي پيدا كرد كه زندگي آرامي داشته باشند در حالي كه يك طرف قضيه، موزيسين است. مگر اينكه واقعا نسبت به كار هم علم و آگاهي داشته باشند. اگر خانواده صبا را از چند نسل پيش مرور كنيم، مي‌بينيم كه موسيقي هميشه در آن جاري بوده، در چند نسل متوالي. پدر استاد كه هم پزشك بودند و هم اهل موسيقي. پدربزرگ‌شان كه باز هم با موسيقي همراه بودند... هميشه هنر در خانواده صبا وجود داشته اما موسيقي به نوعي در حالتي پنهان حضور داشته. حرفه نبوده. تنها كسي كه در خاندان صبا، آن عشق و از خودگذشتگي را داشته كه زندگي‌اش را وقف موسيقي كند، ابوالحسن‌خان صبا بوده. پس خود شما چگونه به سمت موسيقي گرايش پيدا كرديد؟ من سال 1973 براي ادامه تحصيلات در دبيرستان به اروپا رفتم و تا دو سال در اروپا بودم و بعد به آمريكا رفتم تا باقي تحصيلاتم را ادامه دهم. سه سال آخر دبيرستانم، به دليل جابه‌جايي و آشنا نبودن به زبان انگليسي چهارسال طول كشيد. من از بچگي زبان فرانسه را ياد گرفته بودم. تا آن زمان،‌ساز نمي‌زدم ولي به شدت اهل شنيدن موسيقي‌هاي روز دنيا بودم. چهار، پنج ساله كه بودم به سنت پدربزرگ ويلن نواختن را زير نظر شاگرد ايشان حشمت سنجري آغاز كردم.  آنطور كه مي‌گويند خيلي زود هم پيشرفت شگرفي كردم اما مطابق همان توصيه پدربزرگ به مادرم، خانواده، اجازه ندادند كه من اين مسير را ادامه دهم. اين دوره،‌حدودا شش ماه طول كشيد. ربطي به سطح يك آهنگساز يا موزيسين هم ندارد. مطابق شنيده‌هاي من، خود استاد هم در زندگي شخصي خود، گرفتاري‌هاي فراواني داشتند. از آنجا كه خيلي هم روحيه جمعي نداشتند و اهل بزم و مطربي نبودند، به نوعي كارشان تك‌روند بود. درباره گرايش‌تان به موسيقي مي‌گفتيد. گفتم كه علاقه ويژه‌اي به موسيقي داشتم،‌ اما قدرت انتخاب نداشتم. معمولا اين راه را در دوران كودكي، پدر و مادر براي فرزند باز مي‌كنند، اما مسير من اينگونه نبود. يك دوست ژاپني داشتم در آمريكا كه بدون اغراق مي‌توانم بگويم بهترين گيتاريست ايالت نيوجرسي بود. با پيشنهاد او، به دانشگاه بركلي رفتيم و كوتاه‌ترين دوره را كه دو ساله بود انتخاب كرديم. سال 1977 بود. همه‌چيز زندگي‌ام شده بود موسيقي. با توجه به پيشينه خانوادگي شما در موسيقي ايراني به سمت موسيقي ديگري حركت كرديد؟ موسيقي آن زمان دنيا بر محور جز و راك حركت مي‌كرد. ورلدموزيك هم به تازگي راهش را باز كرده بود ولي من هنوز به موسيقي سنتي ايران علاقه‌اي پيدا نكرده بودم. در ايران كه بودم، اهل موسيقي پاپ آن دوران بودم، به ويژه به كوروش يغمايي علاقه خاصي داشتم. اهل برنامه‌هايي به سبك «گل‌ها» نبوديد؟ نه اصلا. براي آدمي مثل من، با سن و سال كم، اين برنامه‌ها خيلي سنگين بود، به ويژه كه در خانواده هم اين نوع موسيقي چندان حضور جدي نداشت. چگونه مي‌شود در خانواده صبا، موسيقي اصيل ايران كمرنگ باشد؟ باور كنيد تا 25 سالگي، من آثار پدربزرگم را نشنيده بودم. خود فاميل هم چندان انسي با موسيقي نداشتند. موسيقي ايران ماوراي زمان است؛ از نظر هارموني و نظمي كه در موسيقي وجود دارد. نمي‌توان تصور كرد كه شما تا 25 سالگي در خانواده صبا، آهنگ‌هاي ايشان را نشنيده باشيد. حتي يك بار و نه حتي موسيقي ديگراني كه مي‌نواختند. شايد به خاطر همان مشكلاتي بود كه در زندگي پدربزرگ ايجاد شده بود. چه مشكلاتي؟ حسادت‌هايي كه نسبت به ايشان روا مي‌شد. تا جايي كه من توانستم ايشان را بفهمم، اين بود كه روح ايشان با موسيقي ايراني يكي بود و اين مساله براي ديگران مهم نبود. كسي ظاهرا نمي‌فهميده اين قضايا را. و به همين دلايل ‌شما به سمت يك موسيقي ديگر رفتيد؟ خيلي به هارد راك علاقه داشتم. از بچگي به اين سبك علاقه داشتم. با بيتل‌ها البته شروع كردم. آن موقع هنوز موسيقي شنيداري وارد هاردراك نشده بود. بعدا پيش آمد.احساس مي‌كنم كه شما نسبت به هنر استاد صبا چندان تعلق خاطري نداريد؛ آن وابستگي يك نوه به پدربزرگ جريا نسازش، چندان در شما ديده نمي‌شود. چه كار بايد بكنم. من كلا مخالف عكس زدن به در و ديوار هستم. عكس براي آلبوم است كه نشانتان مي‌دهم ولي خب بعضي از يادگاري‌هاي استاد بر ديوار است. تمام چيزي كه من دارم، از ايشان است. يعني اگر ارتباطي هست، خيلي شخصي است. حرف‌هايم را با ايشان مي‌زنم و اعتقاد ويژه‌اي به ايشان دارم. اگر موافقيد به 25 سالگي‌تان برسيم. خانم صبا، مادربزرگم مي‌دانستند كه من به سمت رشته موسيقي‌ رفته‌ام. آمده بودند منزل ما در فرانسه. گفتم كه ايشان نسبت به كار شوهرشان هم چندان اطلاعي نداشتند. شنيده‌ام كه موقع ناهار صدايشان مي‌كرده‌اند و از اين كار‌هاي خانه‌داري. البته اجباري هم نيست. اينگونه بوده. لزومي هم ندارد كه همه بدانند توچه مي‌كني. به هر حال مادربزرگم، تعدادي از كارهاي آقاي صبا را آوردند.  البته آن موقع چندان اين‌گونه نبوده كه كارها ضبط درست و حسابي داشته باشند. اين قطعات هم با اركستر راديو ساخته شده بود. البته شنيدم كه سال‌ها بعد بسياري از همين قطعات هم از بين رفتند. چون صفحه‌اي براي ضبط نبوده و روي آنها ضبط شده بود. تمام آثار استاد صبا براي اعتبار اين مملكت بوده و به همين راحتي خيلي از آنها از بين رفته‌اند.  اين نوارها هم از طريق يكي از دوستان خصوصي استاد به نام دكتر پزشكان به همسرشان رسيده بود كه هنوز هم آنها را دارم. ريل‌هايي كه از سال 1330 به جاي مانده هم به من رسيده خوشبختانه. و بالاخره توانستيد موسيقي پدربزرگتان را بشنويد. بله. ولي بازهم چندان هنرشان را درك نكردم. چندين بار كارها را گوش كردم. بايد اين‌گونه باشد تا مرتبت كار را بفهمي. فلسفه‌اي كه در اين موسيقي هست، بايد با آگاهي درك شود. بعد از گوش كردن چندين باره، خودم را با اين نوارها پيدا كردم. يكي، دو سال بعد آقاي عليزاده آمده بودند به فرانسه براي برگزاري كنسرت كه من با اشتياق به اين كنسرت رفتم و حتي از مراسم فيلمبرداري كردم.  به اين ترتيب من به موسيقي ايران و شرق علاقه پيدا كردم. از خاله مادرم كه از ايران به فرانسه مي‌آمد، درخواست كردم كه برايم تار، سه‌تار، تنبك و ني بياورد. تنبك را ديگر رها نكردم، چون همه‌چيز را به من ياد داد. كتاب‌هاي آقاي تهراني و بهمن رجبي را هم كار كردم. پس حسابي وارد موسيقي ايراني شديد! نه، ديدم موسيقي سنتي كار من نيست. هركاري كه قرار بود من در آن سن انجام دهم، انجام شده بود. حال و هواي كارها را به آن اندازه‌اي كه بقيه فهميده بودند، حس نمي‌كردم البته در كنسرت‌هايي شركت كردم كه فكرش را هم نمي‌كردم. به جاي آقاي جمشيد شميراني كه از بهترين تنبك‌زنان خارج از كشور هستند، برنامه اجرا كرده‌ام. بدون هيچ تمريني همراهي با اين افراد عالي بود، اما ربطي به من نداشت. من با آن تكنيك آقاي شميراني نمي‌توانستم تنبك بزنم و فقط ريتم را به صورت ژنتيك مي‌گرفتم. يعني حس كار در نمي‌آمد؟ نه، من فرهنگ اين موسيقي را نداشتم. اولين چيزي كه با ديدن كتاب‌هاي پدربزرگم فكر كردم اين بود كه چرا اين نت‌ها، حدو‌حدودي ندارد. ولي الان موضوع را مي‌فهمم آن موقع با سيستم آشنايي نداشتم و به فكر نوآوري در كار بودم. چگونه؟ برگشتم به آمريكا و در دوره تكنولوژي گيتار شركت كردم. ريتم ايراني را داشتم و سعي كردم به فيوژن برسم. همه‌چيز مي‌تواند متفاوت باشد. بستگي دارد به اينكه چگونه از يك ريتم استفاده كني. شهرت عمده استاد صبا به نوآوري‌هايي بود كه انجام داد. ويلن را كه يك ساز غربي بود، وارد موسيقي ايراني كرد. مساله همين است تا جايي كه مي‌دانم استاد صبا، در سن 28 سالگي كار نواختن ويلن را شروع كردند. پدرشان سه تار مي‌زدند اما به صورت شخصي. با توجه به استعدادي كه در فرزندشان ديدند، ايشان را با سه‌تار آشنا كردند. جوري كه استاد صبا ديگر قضيه را رها نكرد.  ظاهرا پدرشان هم چندان راضي نبوده‌اند. مادرم تعريف مي‌كند كه آخرين حرف‌هايي كه در گوش ايشان گفته، به همين موضوع مربوط بوده. گفته بودند: «غزال‌ جان، من از راه‌كج به واقعيت رسيدم.» به هر حال مشكل قلب ايشان بر اثر مصرف توتون و تنباكو بوده. ايشان به دنبال موسيقي بودند و به اين هدف هم رسيدند؛ آن هم يك كار نو و خلاقانه در موسيقي. چرا در دوراني كه در فرانسه بوديد، آلبومي منتشر نكرديد. به هر حال نماد فعاليت يك كار نو، مي‌تواند انتشار يك آلبوم باشد. سخت به دنبالش بوديم. چندين ماكت به كمپاني‌ها ارائه كرديم. كار نويي بود و بازاري نبود. براي پخش در راديو هم اقدام كرديم كه چندين بار پخش شد، اما آلبوم نه. كارها پاپ راك بودند. شعرها، به زبان فرانسوي بود و نوشته دوست دبستان من در تهران. به همه توليد‌كنندگان سر زديم اما فهميديم كه بازار دست يهودي‌هاست و به ما فرصتي نمي‌رسد. ضمن اينكه بعضي از كمپاني‌هاي متوسط هم سرمايه زيادي از ما مي‌خواستند. چه شد كه به ايران بازگشتيد؟ در مرحله اول به خاطر فوت پدرم به ايران بازگشتم. مسائل ارثي و اين قضايا باعث شد مدتي در ايران بمانم و بعد ديگر ماندگار شدم. آشنايي من با اجتماع ايران و موزيسين‌هايي كه مثل من فكر مي‌كردند و هنرجوهاي تشنه آموزش هم دلايل بسيار مهم ديگري بودند براي ماندن من. در ايران فقط وارد فاز تدريس شديد؟ به سمت تشكيل گروه نرفتيد؟ چرا. اولين بار با آقاي پيتر سليماني‌پور و بنا به پيشنهاد ايشان سعي كرديم يك گروه جز راه بيندازيم. سال 1376 بود. خواستيم استانداردهاي جز را به نوعي در ايران شروع كنيم. ايشان كارشان را خيلي خوب بلد بودند اما گروه شكل نگرفت. بقيه اعضا در سنت بودند. من به دنبال نوآوري بودم. ضمن اينكه در آن مقطع من از همسرم جدا شده‌بودم و با يك بچه دو ساله نمي‌توانستم در تمرينات شركت كنم و مدتي به پاريس برگشتم. البته تاسفي هم نمي‌خورم. با چهره‌هاي ديگر كار نكرديد؟ آقاي بابك اميني چند جلسه آمدند نزد من. يك دوره كامل هم نشد. با وجود آنكه كارشان خوب بود، اما مي‌گفتند آمده‌ام براي يك دوره تكميلي. و اجراي زنده؟ چند روز بعد از بازگشت، به دعوت آقاي كيوان شكوه در امر گروه آقاي سليماني‌پور، براي چند اجراي زنده با آقاي ماني رهنما حضور پيدا كردم. دو روز قبل از اجرا در كيش؛ البته تجربه مناسبي هم نبود و ماجراهاي زيادي هم پيش آمد.

شعر شهريار در سوگ صبا

اي صبا با تو چه گفتند كه خاموش شدي؟                                            چه شرابي به تو دادند كه مدهوش شدي؟ تو كه آتشكده عشق و محبت بودي چه بلا رفت كه خاكستر خاموش شدي؟ به چه دستي زدي آن ساز شبانگاهي را كه خود از رقت آن بيخود و بيهوش شدي تو به‌صد نغمه، زبان بودي و دل‌ها هم گوش چه شنفتي كه زبان بستي و خود گوش شدي؟ خلق را گرچه وفا نيست و ليكن گل من! نه گمان‌ دار كه رفتي و فراموش شدي تا ابد خاطر ما خوني و رنگين از توست تو هم آميخته با خون سياووش شدي -------------------------------------------------------------------------------------------------- اسطوره صبا كيوان ساكت:استاد ابوالحسن صبا، يكي از استادان بي‌نظير موسيقي ايران بود و همان‌گونه كه همگان مي‌دانند تاثير فراواني بر موسيقي ايران برجا گذاشته است. هرچند كه اين استاد فرهيخته در زمان پختگي كار خود شمع وجودش خاموش شد اما كارش و آثاري كه از خود به جا گذاشت، پيروان زيادي پيدا كرد.  صبا كه يكي از شاگردان برجسته نابغه و استاد بي‌نظير موسيقي ايران، علي نقي‌خان وزيري بود، قبل از آنكه به محضر او راه پيدا كند، موسيقي ايران را نزد ميرزاعبدالله‌خان و درويش‌خان آموخته بود. البته با ورود به مدرسه موسيقي وزيري و آشنايي با استاد وزيري بود كه انديشه‌هاي صباي جوان و نوع نگاهش به موسيقي و تمرين نوازندگي به كلي دگرگون شد. تاثيري كه وزيري بر موسيقي ايران گذاشت به نحوي بود كه مي‌توان موسيقي ايران را به دو دوره قبل و بعد از او تقسيم كرد. بسياري از استادان هم‌عصر وزيري و شاگردانش از موسيقي «وزيري» تاثير پذيرفتند و اين تاثير را مي‌توان در آثار آنها به وضوح ديد.  استاد صبا نيز ازجمله اين افراد بود ولي به خاطر نبوغي كه در ذات اين هنرمند فرهيخته وجود داشت و همچنين آشنايي‌اش با ادبيات ايران و نيز خوشنويسي و سازسازي، او توانست با استفاده از آنچه كه از استاد وزيري و استادان ديگر آموخته بود سبكي را در آهنگسازي و نوازندگي خود به وجود آورد كه همچنان بسيار بديع، جالب و شنيدني است.  بعد از استاد وزيري و ظهور برخي ديگر از اساتيد موسيقي ايران كه شاگرد وزيري بودند شاهد سه طرز تفكر يا سه مكتب فكري در موسيقي ايران هستيم: مكتب وزيري، مكتب شهنازي و مكتب ابوالحسن صبا كه اين آخري توانست مقبوليت بسيار زيادي در بين اغلب هنرمندان پيدا كند.  تاثير استاد صبا و آثارش بر موسيقي ايراني را مي‌توان به درختي تشبيه كرد كه شاخ و برگ‌هاي متعددي از آن رستند. از يك‌سو مي‌توان استاداني نظير جليل شهناز، لطف‌الله مجد و فرهنگ شريف را مثال آورد و ازسوي ديگر به اساتيد كم‌نظير ديگري مانند استاد حسن كسايي، استاد حسن ناهيد، استاد عبادي و ... اشاره كرد. اينان با پيروي و تاثيرپذيري از سبك و سياق استاد صبا در نوازندگي و آهنگسازي راه موسيقي را ادامه دادند و هريك با ذوق و روش خودشان سبكي جديد پديد آوردند.  در مورد تاثير استاد وزيري بر صبا مي‌توان به چند نكته اشاره كرد. نخست آنكه وزيري، آهنگي ساخته بود به اسم بندباز در دستگاه ماهور كه قسمت معروف اين آهنگ براساس آرپژ‌هايي در گام ماهور DO ساخته شده است. استاد صبا كه موسيقي را نزد علي‌نقي وزيري به خوبي فراگرفته و با موسيقي علمي و موسيقي قديمي ايران هم آشنايي پيدا كرده بود با نبوغ و الهام خاص خود توانست در گام بيات ترك، «دوضربي ترك» را عرضه كند كه همچنان بسيار معروف است و استاد حسين دهلوي، اين آهنگ را براي اركستر نيز تنظيم كرده است.  آنهاكه با موسيقي آشنايي دارند مي‌دانند كه گام بيات ترك با ماهور شباهت بسيار دارد و تنها تفاوتشان در درجه هفتم گام خلاصه مي‌شود*. درجه هفتم بيات ترك، ربع پرده كمتر از درجه هفتم ماهور است. با اين تشابه مي‌توان اغلب آثاري كه در ماهور ساخته شده را در بيات ترك نيز اجرا كرد و بالعكس. در ادامه اين آثار مي‌توان به آهنگ‌هايي نظير تمرين دشتي يا در قفس اشاره كرد كه همگي به نوعي ملهم از آثاري با اين نام از استاد وزيري است.  از استاد صبا، بيش از هفتاد اثر به جا مانده است كه بسياري از آنها در موسيقي ايران، آثاري بي‌نظير هستند و تسلط استاد صبا بر موسيقي ايران و ريتم و تكنيك و مفاهيم عميق هنري را نشان مي‌دهند. ازجمله آنها مي‌توان به زنگ شتر، بهارمست، ساماني، كاروان، دوضربي ترك، به ياد گذشته، چهار مضراب ماهور و ... اشاره كرد. شايان ذكر است كه صبا در فرم چهار مضراب بسيار ورزيده و كاركرده بود و اغلب آثاري كه ساخته، در فرم چهار مضراب است.  امروز به دليل پاره‌اي سوءتعبيرها چهار مضراب معروف صبا را به اساتيد ديگري نسبت مي‌دهند. درحالي‌كه شاگردان معروف استاد صبا مانند اسناد قنبري مهر يا شادروان علي تجويدي بارها انتساب اين قطعه را به صبا تاييد كرده‌اند ولي امروزه به اشتباه در برخي از كتاب‌ها در شمار آثار درويش‌خان ذكر شده است. استاد صبا با توجهي كه به پيرامون خود داشت از كوچك‌ترين صداها هم‌جهت ساخت.  آهنگ‌هاي زيبا الهام مي‌گرفت. استاد علي تجويدي كه امروز بيش از يك سال است كه روي در نقاب خاك كشيده، نقل مي‌كند كه استاد صبا آهنگ «زنگ شتر» را از روي صداي لولاي در كلاس خود تنظيم كرده بود. با تاسف بسيار زياد، اين استاد فرهيخته در سن 55 سالگي، درست در اوج پختگي هنري خود خاموش شد ولي از خود آثار و شاگردان فراواني به جا گذاشت كه از آن جمله‌اند استاد قنبري مهر كه در زمينه ساختن ويلن و انواع سازهاي ديگر ايراني جزو مفاخر ملي ايران زمين محسوب مي‌شوند. * منظور از گام در موسيقي ايراني دوري از نوت‌هاست در فاصله چهارم، پنجم و يا اکتاو که روي برخي درجات آن، مقام خاصي بنا مي‌شود.

منبع : هم میهن

نوشته شده توسط محمد رضا ف در یکشنبه سوم تیر 1386